„Framtíðin kallar – er menntakerfið að hlusta?“

Á menntadegi atvinnulífsins flutti Sigurður Svavar Indriðason, leiðtogi bílgreina hjá Iðunni fræðslusetri erindi um mikilvægi þess að bregðast skjótt við tækniframförum í iðngreinum.

Virðulegi forseti , ráðherrar, fulltrúar atvinnulífsins, kennarar, skólastjórnendur og aðrir góðir gestir.

Það er mér sönn ánægja að fá að standa hér í dag á Menntadegi atvinnulífsins 2026 og ræða eitt mikilvægasta verkefni samtímans: hvernig við undirbúum samfélagið fyrir framtíð sem er ekki að koma — heldur er hún þegar mætt.

Yfirskrift dagsins er skýr og beinskeytt:l

„Framtíðin kallar – er menntakerfið að hlusta?“

Og þetta er ekki bara spurning sem við eigum að varpa fram til skólanna.
Þetta er spurning sem við eigum að spyrja okkur öll.

Vegna þess að framtíðin kallar ekki bara á nemendur.
Hún kallar á kennara.
Hún kallar á stjórnendur.
Hún kallar á stjórnvöld.
Og hún kallar ekki síst á atvinnulífið.

Ég starfa sem leiðtogi bílgreina hjá Iðunni fræðslusetri. Það er kannski ekki mjög lýsandi starfstitill, en í raun má líkja þessu við að vera fræðslustjóri hjá um 2000 manna fyrirtæki með starfsstöðvar um allt land — og áskoranirnar í samræmi við það.

Þetta starf hefur á síðustu 9 árum veitt mér innsýn og snerti flöt við nánast alla sem koma að menntun í iðn- og starfsnámi: skólana, stjórnvöld, sveinsprófsnefndir, starfsgreinaráð, stéttafélög og atvinnulífið sjálft.

Og ef ég á að draga lærdóminn saman í eina setningu, þá er hann þessi:

Ef við viljum að nám í skólunum sé í samræmi við þarfir atvinnulífsins og kröfur framtíðarinnar, þá þarf atvinnulífið að styðja við skólana.

Samvinna er lykilþátturinn.

Og þegar ég tala um kröfur framtíðarinnar og hraðar breytingar, þá er erfitt að finna betra dæmi en bílgreinina.

Það eru líklega fáar starfsgreinar sem hafa breyst jafn hratt og bílgreinin á undanförnum árum, vegna gífurlegrar tækniframþróunar og rafbílavæðingar.

Á örfáum árum höfum við séð breytingar sem áður þóttu fjarstæðukenndar. Bílar eru nánast orðnir tölvur á hjólum — og jafnvel sjálfkeyrandi.

Þetta er ekki bara breyting á bílum.
Þetta er breyting á faginu sjálfu.

Og það kallar á nýja þekkingu — og nýjar kröfur til þeirra sem þegar starfa í greininni.

Þess vegna vil ég meina að þetta sé lykilorðið:

símenntun.

Við höfum stundum talað um símenntun eins og hún sé aukabúnaður — eitthvað sem fólk gerir „ef það hefur tíma“.

En símenntun er ekki valkostur.
Hún er nauðsyn.

Starfsævin er að breytast. Fólk mun ekki lengur læra eitt fag og vinna við það óbreytt í 40 ár. Það þarf stöðugt að endurmennta sig, uppfæra sig og aðlaga sig.

Við verðum að horfast í augu við eitt:

Sérfræðiþekkingin kemur frá atvinnulífinu.

Skólarnir geta ekki fylgst með örum tæknibreytingum nema þeir hafi sterka tengingu inn í fyrirtækin, verkstæðin og raunveruleikann sem nemendur mæta þegar út á vinnumarkaðinn er komið.

Ef iðn- og tækninám á að endurspegla framtíðina, þá þarf atvinnulífið að vera virkur þátttakandi — ekki bara áhorfandi.

Við erum að biðja skólana um að mennta fólk fyrir hátæknisamfélag.
En við megum ekki gleyma því að kennarar þurfa líka að vera með.

Kennarar þurfa símenntun alveg eins og allir aðrir. Þeir þurfa tækifæri til að kynnast nýrri tækni, nýjum öryggis stöðlum og nýjum verkferlum.

Við getum ekki ætlast til þess að þeir kenni framtíðina með búnaði fortíðarinnar — eða með þekkingu sem var fullnægjandi þegar þeir stigu af vinnumarkaði og inn í skólana.

Við verðum líka að tala hreint út:

Iðnnám er dýrt.

Það þarf tæki, tól og búnað — og stöðuga endurnýjun svo hægt sé að halda í við þróun atvinnulífsins og tækninnar.

Við vitum að það vantar oft fjármagn til skólanna. Og í sumum tilfellum vantar jafnvel húsnæði.

Á síðastliðnum árum hefur ásókn í iðnnám aukist verulega, sem eru frábær tíðindi. En afleiðingin er sú að margir skólar geta einfaldlega ekki tekið við öllum.

Skólarnir vilja.
Kennararnir vilja.
Nemendurnir vilja.

En aðstaðan og fjármagnið duga ekki alltaf til.

En þetta snýst ekki bara um menntakerfið.

Við erum að sjá miklar breytingar í bílgreinum vegna rafvæðingar. En á sama tíma eru engar skýrar kröfur frá stjórnvöldum sem tryggja að þeir sem vinna við rafbíla hafi nauðsynlega þekkingu og hæfni — líkt og tíðkast til dæmis í raf- og byggingariðnaði.

Í dag er staðan í raun sú að hver sem er getur unnið við bíl með 400 volta rafhlöðu.

Það er ekki bara spurning um fagmennsku.
Þetta er spurning um öryggi.

Öryggi starfsmanna.
Öryggi viðskiptavina.
Og öryggi samfélagsins.

Þess vegna þurfa stjórnvöld líka að hlusta — og bregðast við.

Það sem er jákvætt er að atvinnulífið er að bregðast við þessum hröðu breytingum.

Fyrirtækin eru farin að setja sjálf kröfur til sinna starfsmanna og setja meiri fókus á símenntun. Við hjá Iðunni höfum boðið upp á alþjóðlega vottuð rafbílanámskeið í nokkrum þrepum síðan 2020.

Nokkur hundruð manns hafa farið í gegnum þau námskeið — þar á meðal slökkviliðsmenn, fulltrúar rannsóknarnefndar samgönguslysa, verkstæði, kennarar og fleiri.

Þetta sýnir að atvinnulífið er tilbúið að taka ábyrgð. Og ég veit til margra dæma þar sem fyrirtæki hafa stutt skóla, kennara og starfsfólk sitt einstaklega vel.

Það er auðvelt að segja:

„Skólarnir verða að bregðast við.“
„Menntakerfið verður að laga sig.“

Allt slíkt á örugglega að einhverju leiti rétt á sér.

En við megum ekki gleyma því að stór hluti náms í iðn og verknámi fer fram út í atvinnulífinu í gegnum vinnustaðarnám þar sem rík ábyrgð hvílir á fyrirtækjum og meisturum sem taka að sér nema.

Ef við viljum að nám í skólunum sé í takt við þarfir atvinnulífsins og kröfur framtíðarinnar, þá þarf atvinnulífið að styðja við skólana og skólar að vera í virku samtali við atvinnulífið.

Samvinna er lykilatriði.

Samvinna um námskrár.
Samvinna um kennslubúnað.
Samvinna um aðstöðu.
Samvinna um þjálfun kennara.
Samvinna um vettvangsnám og raunverkefni.

Því menntun er ekki bara verkefni skólanna.
Menntun er verkefni samfélagsins.

Kæru gestir.

Ef við viljum að menntakerfið hlusti á framtíðina, þá verðum við öll að hlusta hvert á annað.

Skólarnir geta ekki gert þetta einir og eiga ekki að gera þetta einir.
Atvinnulífið verður að vera með.
Og stjórnvöld verða að skapa skýran ramma og stuðning.

Menntun er ekki kostnaður.
Menntun er fjárfesting.

Fjárfesting í fólki.
Fjárfesting í samkeppnishæfni.
Fjárfesting í framtíð Íslands.

Lokaorð

Framtíðin kallar.

Hún kallar á hæfni, þekkingu og öryggi.
Hún kallar á símenntun.
Hún kallar á orkuskipti og tækni framfarir.

En hún kallar líka á samstarf.

Og spurningin er ekki hvort við heyrum hana.

Spurningin er:

Hvernig svörum við?

Takk fyrir.