Fulltrúar fagráðs bílgreina hjá Iðunni fræðslusetri heimsóttu fyrirtæki, menntastofnanir og hagsmunasamtök í Noregi til að kynna sér áhrif rafbílavæðingar á menntun, þjónustu og rekstur verkstæða.
Fulltrúar fagráðs bílgreina hjá Iðunni fræðslusetri fóru nýverið í kynnis- og fræðsluferð til Oslóar þar sem markmiðið var að kynna sér hvernig Norðmenn hafa náð þeim einstaka árangri að verða leiðandi þjóð í rafvæðingu samgangna. Ferðin var farin til að afla þekkingar á áhrifum rafbílavæðingar á menntun, þjálfun starfsfólks, verkstæðisrekstur og þjónustu við ökutæki, auk þess að skoða hvaða lærdóm íslensk bílgrein getur dregið af norskri reynslu.
Á ferðinni voru heimsótt fyrirtæki, skólar og hagsmunasamtök sem endurspegla ólíkar hliðar þeirrar umbreytingar sem átt hefur sér stað í norsku samfélagi á síðustu árum.
Einn af hápunktum ferðarinnar var heimsókn til Norska rafbílasambandsins þar sem farið var yfir sögu og þróun rafbílavæðingar í Noregi. Þar kom fram að árangurinn er ekki tilviljun heldur afrakstur áratugalangrar stefnumótunar þar sem stjórnvöld, atvinnulíf og almenningur hafa unnið að sameiginlegu markmiði.
Norska þingið setti sér það markmið að frá árinu 2025 skyldu allir nýir fólksbílar og létt atvinnuökutæki vera án útblásturs. Í dag hefur markmiðinu í raun verið náð. Árið 2025 voru um 96% allra nýskráðra fólksbíla í Noregi rafbílar og í apríl 2026 náði hlutfallið tæplega 99%. Á sama tíma eru nú yfir ein milljón rafbíla í umferð í landinu og um þriðjungur allra fólksbíla á norskum vegum orðinn rafknúinn.
Fulltrúar rafbílasambandsins lögðu áherslu á að lykillinn að þessum árangri hafi verið fyrirsjáanleiki. Skýr langtímamarkmið, hagstæð skattlagning og ívilnanir, markviss uppbygging hleðsluinnviða og stöðug stefna stjórnvalda hafi skapað umhverfi sem auðveldaði bæði einstaklingum og fyrirtækjum að taka þátt í orkuskiptunum. Þess má geta að Norðmenn fóru ekki að draga úr ívilnunum á rafbíla fyrr en 2023 þegar nýskráningar bíla voru komnar yfir 80% sem íslensk stjórnvöld hefðu mátt taka sér til fyrirmyndar.
Samhliða aukinni sölu rafbíla hafa Norðmenn lagt mikla áherslu á uppbyggingu hleðsluinnviða. Hraðhleðslustöðvar voru skipulega byggðar upp á helstu samgönguleiðum landsins og í dag eru yfir 10.000 hraðhleðslutengingar í notkun sem ná yfir allt landið.
Þrátt fyrir þann mikla árangur sem náðst hefur kom fram að verkefninu sé hvergi nærri lokið. Enn þurfi að fjölga hleðslustöðvum, bæta greiðslulausnir og tryggja að innviðir haldi áfram að þróast samhliða fjölgun rafbíla. Þó er ljóst að uppbygging innviðanna hefur átt stóran þátt í því að rafbílar eru orðnir raunhæfur kostur fyrir nær alla landsmenn.
Fyrsti viðkomustaður hópsins var Møller Bil og Møller Bilskolen. Þar fékk hópurinn kynningu frá Norska bílgreinasambandinu(NBF) og fulltrúum Møller Bilskolen og fengu fulltrúar fagráðsins innsýn í hvernig norsk bílgrein hefur byggt upp öflugt kerfi fyrir lærlinga, starfsþróun og símenntun. Þar kom meðal annars fram að nemar séu í 2 ár á samningi hjá fyrirtækjum sem þeir töldu mjög mikilvægan þátt lærdómsferlinu og höfðu þeir orð á að þeir væru jafnvel til í að fá þá fyrr.
Møller Bilskolen þjónustar tugi bílaumboða og verkstæða um allt land og hefur þróað markvissar leiðir til að fylgja eftir lærlingum, styðja við starfsþróun og laða nýtt fólk að greininni. Sérstök áhersla er lögð á að tengja saman skóla og atvinnulíf þannig að nemendur fái sem bestan undirbúning fyrir störf framtíðarinnar.
Í kynningum bæði Møller Bilskolen og NBF kom fram að rafbílavæðingin hafi gjörbreytt hæfnikröfum innan greinarinnar. Verkstæði þurfi í dag að búa yfir þekkingu á háspennukerfum, rafhlöðum, hugbúnaði, greiningarkerfum og stafrænum lausnum sem áður voru lítið hluti af daglegum rekstri.
Í heimsókn til KIA Norge, sem er hluti af Bertel O. Steen samstæðunni, kom skýrt fram hversu mikil áhrif rafbílavæðingin hefur haft á þjálfun starfsfólks.
Líkt og hjá mörgum öðrum bílaumboðum í Noregi eru þar nú eingöngu seldir rafbílar. Fyrirtækið hefur því byggt upp eigið þjálfunarkerfi þar sem tæknimenn fara í gegnum skipulagt hæfniferli sem samanstendur af fjarkennslu, verklegri þjálfun og sérhæfðum vottunum.
Sérstök áhersla er lögð á öryggi við vinnu á háspennukerfum og rafhlöðum. Jafnframt kom fram að skólakerfið eigi víða erfitt með að halda í við þá hröðu tækniþróun sem átt hefur sér stað og að sífellt stærri hluti sérhæfðrar þjálfunar fari fram innan fyrirtækjanna sjálfra.
Rafbílar kalla almennt á minna reglubundið viðhald en ökutæki með brunahreyfla. Það þýðir að tekjumynstur verkstæða er að breytast og fyrirtæki þurfa að finna nýjar leiðir til að skapa verðmæti fyrir viðskiptavini.
Í kynningum NBF kom fram að verkstæði þurfi í auknum mæli að byggja upp sérþekkingu á greiningum, hugbúnaði, rafkerfum og ástandsmati rafbíla. Samhliða því skapast ný tækifæri á sviði viðgerða á háspennukerfum og rafhlöðum.
Áhugaverð niðurstaða úr norskum rannsóknum sýnir jafnframt að eldri rafbílar eru ekki lausir við hefðbundið slit. Þvert á móti virðast vélrænir íhlutir á borð við fjöðrunarbúnað, stýrisbúnað og hemla áfram vera stór hluti af daglegum verkefnum verkstæða.
Þótt rafvæðing fólksbíla hafi verið í forgrunni undanfarin ár er ljóst að orkuskiptin eru einnig farin að ná til stærri ökutækja. Í kynningum NBF og Volvo Trucks kom fram að stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið um að öll ný þungaflutningatæki verði annað hvort losunarlaus eða knúin lífgasi fyrir árið 2030.
Volvo Trucks hefur verið meðal leiðandi framleiðenda á þessu sviði og hóf sölu rafknúinna vörubíla árið 2019. Fyrirtækið hefur nú afhent eða tekið við pöntunum á yfir 800 rafknúnum vörubílum í Noregi frá árinu 2023 og hefur yfir 58% markaðshlutdeild í flokki rafknúinna vörubíla yfir 16 tonnum. Þá hafa rafknúnir Volvo vörubílar ekið meira en 25 milljón kílómetra á norskum vegum.
Í kynningunum kom fram að reynslan af rafknúnum vörubílum hefur almennt verið mjög jákvæð. Rekstraraðilar nefna meðal annars minni hávaða, betri orkunýtingu, aukna akstursþægindi og mikla ánægju ökumanna. Í sumum tilvikum er einnig gerð krafa að verktakar noti rafknúin ökutæki og vinnuvélar þegar kemur að framkvæmdum í miðborg Osló sem ýtir enn fremur á rafvæðingu innan þessa geira. Jafnframt hefur tæknin tekið miklum framförum á skömmum tíma og rafknúnir vörubílar eru nú orðnir raunhæfur kostur í mörgum tegundum flutninga.
Fulltrúar NBF bentu þó á að áfram þurfi að byggja upp innviði fyrir hleðslu stærri ökutækja og skapa rekstrarskilyrði sem styðja við frekari orkuskipti í flutningageiranum. Líkt og í rafvæðingu fólksbíla skiptir fyrirsjáanleiki og skýr stefna stjórnvalda þar lykilmáli.
Til að kynnast þessari þróun betur heimsótti fagráðiðElbilmek, sérhæft verkstæði sem tekur eingöngu við rafbílum og tengiltvinnbílum. Þar er meðal annars unnið við uppgerð rafmótora, viðgerðir á háspennurafhlöðum og bilanagreiningar á rafkerfum.
Jafnframt kom skýrt fram að hefðbundin verkstæðisvinna hverfur ekki með tilkomu rafbíla. Fjöðrunarbúnaður, stýrisbúnaður og aðrir slitfletir ökutækja krefjast áfram reglulegrar þjónustu og viðhalds.
Þegar hópurinn var í heimsókn var rafhlaða úr Ford 150 Lightening í viðgerð og var verið að kanna möguleika á að skipta út aðeins einni sellu sem myndi gera viðgerðarkostnað töluvert minni.
Síðasti viðkomustaðurinn var tæknifyrirtækið EV HUB sem hefur sérhæft sig í þjónustu, greiningum og viðgerðum á rafbílum og háspennuíhlutum. Fyrirtækið hefur byggt upp þjónustuvettvang fyrir verkstæði þar sem sameinaðar eru greiningarlausnir, þjálfun, tækniaðstoð og aðgangur að enduruppgerðum háspennuíhlutum fyrir rafbíla.
Í kynningunni kom fram hvernig EV HUB vinnur með verkstæðum víðs vegar um Norðurlönd að því að byggja upp færni og innviði til að sinna viðgerðum á rafbílum. Fyrirtækið leggur sérstaka áherslu á að gera hefðbundnum verkstæðum kleift að taka þátt í þjónustu og viðgerðum rafbíla með sérhæfðri þjálfun, vottunum, tæknilegum stuðningi og aðgangi að greiningarbúnaði.
Eitt af því sem vakti sérstaka athygli var hvernig EV HUB nýtir gagnagreiningu og ástandsmælingar til að meta heilsu háspennurafhlaðna og annarra lykilíhluta rafbíla. Fyrirtækið hefur þróað lausnir sem greina ástand rafhlöðu og geta spáð fyrir um mögulegar bilanir áður en þær verða að alvarlegum vandamálum. Slíkar upplýsingar geta nýst bæði verkstæðum og eigendum ökutækja við viðhald, bilanagreiningu og endursölu notaðra rafbíla.
Annað sem einkenndi starfsemi EV HUB var áherslan á endurnýtingu og enduruppbyggingu háspennuíhluta. Fyrirtækið vinnur með verkstæðum, niðurrifsfyrirtækjum og endurvinnsluaðilum að því að gefa rafhlöðum og öðrum íhlutum lengra líf í stað þess að þeim sé fargað. Markmiðið er að draga úr sóun, lækka viðgerðarkostnað og stuðla að sjálfbærari nýtingu verðmætra hráefna.
Hér má sjá dæmi um hvernig PTC hitari er prófaður
Þessi nálgun er þegar farin að skipta miklu máli í Noregi þar sem fjöldi eldri rafbíla eykst hratt. EV HUB tekur þátt í uppbyggingu heildstæðrar virðiskeðju fyrir endurnýtingu og viðgerðir rafhlaðna og hefur meðal annars komið að verkefnum sem miða að því að greina, gera upp og endurnýta háspennurafhlöður áður en til endurvinnslu kemur.
Ferðin til Noregs staðfesti að rafbílavæðing snýst um miklu meira en sölu nýrra ökutækja. Hún hefur áhrif á menntun, hæfnikröfur starfsfólks, rekstur verkstæða, þjónustu við viðskiptavini og uppbyggingu nýrra þjónustugreina.
Það sem stóð upp úr hjá öllum þeim aðilum sem heimsóttir voru var mikilvægi skýrrar stefnu, öflugrar símenntunar og náins samstarfs atvinnulífs og menntakerfis. Reynslan frá Noregi sýnir að þegar þessir þættir fara saman er hægt að ná fram gríðarlegum breytingum á tiltölulega skömmum tíma.
Fagráð bílgreina hjá Iðunni fræðslusetri fékk með ferðinni dýrmæta innsýn í þá vegferð sem norska bílgreinin hefur farið og þann lærdóm sem nýta má við áframhaldandi þróun íslenskrar bílgreinar á tímum hraðra orkuskipta.